Αξιοποίηση Ιστορικού Μυθιστορήματος

Αξιοποίηση Ιστορικού Μυθιστορήματος (Μαυρογιάννης Σίμος Τάπαλη Tζούλια)

Η αξιοποίηση και διδασκαλία του ιστορικού μυθιστορήματος στα πλαίσια υλοποίησης προγραμμάτων ιστορίας και τοπικής ιστορίας.
Α) Η έννοια του ιστορικού μυθιστορήματος
Τρεις είναι οι λόγοι στους οποίους οφείλει την ύπαρξή του το ιστορικό μυθιστόρημα όπως το ξέρουμε σήμερα:
1. Η ανάπτυξη της ιστορίας ως επιστήμης
2. Η διαμόρφωση του μυθιστορήματος ως ιδιαίτερου λογοτεχνικού είδους
3. Η δημιουργία της ρομαντικής αντίληψης που ζητούσε την επιστροφή στο παρελθόν
Ο Απ. Σαχίνης, ο εγκυρότερος μελετητής του είδους, ορίζει σαν ιστορικό το μυθιστόρημα που έχει σαν θέμα πρόσωπα και γεγονότα μιας περασμένης εποχής και δημιουργεί το ιδιαίτερο χρώμα του τόπου και του χρόνου. Στο ιστορικό λοιπόν μυθιστόρημα, ο συγγραφέας έχει σαν αντικειμενικό σκοπό τη δημιουργία μιας εποχής που δεν έζησε, επομένως τα πρόσωπα και τα γεγονότα δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά τα μέσα για την επίτευξη του σκοπού. Σύμφωνα με τα παραπάνω, ουσιαστική προϋπόθεση για να θεωρηθεί ένα μυθιστόρημα ιστορικό, είναι να απέχει χρονικά ο συγγραφέας από το έργο του.
Ο συγγραφέας λοιπόν που θα ξεκινήσει να γράψει ιστορικό μυθιστόρημα πρέπει απαραίτητα να συγκεντρώνει δυο βασικές προϋποθέσεις:
α)ιστορικό πνεύμα. Μελέτη των ιστορικών δεδομένων μακροχρόνια και όχι περιστασιακή, έτσι ώστε η ιστορία να γίνεται βίωμα που θα του επιτρέπει να κινείται με σιγουριά στο παρελθόν ώστε να γίνεται πειστικός
β) δημιουργική φαντασία ώστε να αναπαραστήσει και να αναδημιουργήσει τις γνώσεις από το παρελθόν, σε ένα πίνακα πειστικής ζωής.
Ο συγγραφέας πρώτα απ΄ όλα πρέπει να γράψει μυθιστόρημα με ολοκληρωμένους χαρακτήρες, ζωντανό διάλογο και ενδιαφέρουσα πλοκή. Κυρίως πέρα από ιστοριοδίφης, πρέπει να είναι οραματιστής προικισμένος με παρατηρητικότητα, κριτικό πνεύμα και διαίσθηση, ικανός να προχωρεί από την επιφάνεια στο βάθος του ιστορικού γίγνεσθαι, είναι όμως εξίσου σημαντικό το να ανακαλύπτει τα κοινά σημεία με την εποχή του. Αυτό σημαίνει ότι εξαίρει την αναλλοίωτη ανθρώπινη ψυχή, τα ήθη και αισθήματα που είναι κοινά στις δυο εποχές, διαφορετικά ανάμεσα στους ήρωες του ιστορικού μυθιστορήματος και στον αναγνώστη δημιουργείται ψυχικό χάσμα, αφού λείπει η ψυχική έξαψη, που οδηγεί στην ταύτιση με τους μυθιστορηματικούς ήρωες. Το πιο λεπτό σημείο στη συγγραφή ενός ιστορικού μυθιστορήματος, είναι η επίτευξη ισορροπίας, ανάμεσα στην ιστορία και το μύθο, στην επιτυχημένη πρόσμειξη του ιστορικού με το φανταστικό, του πραγματικού με το πλασματικό. Η δημιουργική φαντασία αποτελεί τη βάση του μυθιστορήματος, το πραγματικό γεγονός τη βάση της ιστορίας. Ένα άρτιο ιστορικό μυθιστόρημα αναδημιουργώντας την ατμόσφαιρα της εποχής που ξετυλίγεται ο μύθος του, μεταφέρει τον αναγνώστη στο παρελθόν, τον κάνει να ζήσει έντονα μια πτυχή της ανθρώπινης περιπέτειας.
Β) Η σημασία του ιστορικού μυθιστορήματος
Τη σημασία του την αντιλαμβανόμαστε αν σκεφτούμε ότι αποτελεί μορφή αναδρομής στην ιστορία του έθνους. Και ότι η γνώση της ιστορίας είναι ουσιώδης προϋπόθεση για την αντιμετώπιση του παρόντος και το σχεδιασμό του μέλλοντος. Όμως η προσφορά μόνον ιστορικών κειμένων δεν συμβάλλει πάντοτε στη γνώση της τοπικής και της εθνικής ιστορίας. Εξάλλου το μάθημα της ιστορίας χρησιμοποιήθηκε και χρησιμοποιείται σαν μέσο ιδεολογικού προσανατολισμού των νέων και άσκησης κοινωνικού ελέγχου. Η σχολική ιστορία είναι η μνήμη των κρατών και των πολέμων τους, η καλλιτεχνική παραγωγή του περίγυρου του ηγεμόνα και δεν είναι η ιστορία και κάποιων κάποτε «ευτυχισμένων» λαών ή ειρηνικών ομάδων ούτε σιωπηλών έργων του καθημερινού μόχθου που δεν έχουν αρχεία. Λείπει η ιστορία των κοινοτήτων, της οικογένειας, της παιδικής ηλικίας, της γυναίκας, της εκπαίδευσης, της καθημερινότητας, της συλλογικής ευαισθησίας, της συλλογικής ζωής, της συλλογικής μνήμης (θέματα με τα οποία δύναται να ασχοληθεί η τοπική ιστορία), που είναι αυτή που προσφέρει την αίσθηση του διαφορετικού, την ετερότητα, το χρώμα του άλλου καιρού.
Σήμερα ολόκληρη η σύγχρονη ιστοριογραφία διέπεται από την συνειδητοποίηση της σχετικότητας της γνώσης, την ανυπαρξία μιας οριστικής επιστημονικής αλήθειας, την αντιδογματική φύση των επιστημονικών δηλώσεων. Δεν μπορούμε να αντιλαμβανόμαστε πλέον την ιστορική πραγματικότητα σαν ένα πολύπλευρο στερεό που θα το γνωρίσουμε, όταν προσεγγίσουμε όλες τις πλευρές του. Το τι γνωρίζουμε για την πραγματικότητα εξαρτάται από το γενικότερο πλαίσιο μέσα στο οποίο την προσεγγίζουμε ενώ η λογοτεχνία από την άλλη πλευρά είναι συστατικό μέρος της πραγματικότητας. Επομένως δεν μπορούμε να γνωρίσουμε μια εποχή αρκετά και να μεταφερθούμε στο κλίμα της παρά μόνο στο βαθμό που μελετούμε τη λογοτεχνία της. Έτσι την ψευδαίσθηση της αντικειμενικότητας της ιστορικής γνώσης οφείλουμε να την αντικαταστήσουμε με την ποικιλία της διυποκειμενικότητας. Ενδεικτικό των νέων ιστοριογραφικών τάσεων, είναι η ποικιλία των πηγών, το αφηγηματικό ύφος, η αίσθηση της βιωμένης εμπειρίας, ενώ η πεζογραφία έχει πολλές δυνατότητες να συμβάλλει στην εξερεύνηση της διυποκειμενικότητας και στη μετάδοση της βιωμένης εμπειρίας. Το ιστορικό μυθιστόρημα είναι μέσο αυτογνωσίας, βασική ανάγκη να γνωρίσουμε τον εαυτό μας, να ενασχοληθούμε με τις ρίζες της φυλής και της τοπικής κοινωνίας μας, ενώ σαν ιδιαίτερη λογοτεχνική μορφή παρουσίασης της ιστορίας έχει τα δικά του λογοτεχνικά γνωρίσματα:
1. Ο αναγνώστης (στην περίπτωσή μας οι μαθητές) συμμετέχει στη ζωή των προσώπων, πληροφορείται και παρακολουθεί τις σκέψεις, τις πράξεις και δια μέσου αυτών τους βαθύτερους λόγους των γεγονότων και σαν να ήταν παρών βιώνει την ιστορία.
2. Προβάλλεται η ανθρώπινη πλευρά του συμπαθούς ήρωα, κινητοποιούνται τα αισθήματα του αναγνώστη υπέρ του και έτσι πετυχαίνεται η κάλυψη της απόστασης παρελθόντος και παρόντος και η εξοικείωση με την ιστορία.
3. Η διήγηση της ιστορίας στο ιστορικό μυθιστόρημα βαίνει πάνω σε μια ενότητα πλοκής με αρχή και τέλος, πλούτο γεγονότων, περιπέτεια μέσα στο μυθιστορηματικό χώρο, όπου μεταφέρονται τα πρόσωπα και βιώνονται άμεσα, σαν να είναι παρόντα, σε μια δεύτερη κατασκευασμένη πραγματικότητα. Τα ιστορικά μυθιστορήματα δεν παρουσιάζουν συμπεράσματα, αλλά δημιουργούν μια δεύτερη πλασματική πραγματικότητα.
4. Το ιστορικό μυθιστόρημα με τα πρότυπα που προσφέρει διευκολύνει διαδικασίες μίμησης ή ταύτισης οι οποίες επιδρούν στην εσωτερίκευση τρόπων συμπεριφοράς, υιοθέτησης κινήτρων, ρόλων και κανόνων. Πρόκειται ουσιαστικά για διαδικασίες μάθησης με πρότυπο, που είναι ένας από τους βασικούς τρόπους κοινωνικής μάθησης, σημαντικής για την κοινωνικοποίηση του ανθρώπου.

ΓΝΩΣΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ
1. Πρωταρχικός στόχος μας είναι να συνειδητοποιήσουν τα παιδιά την ιστορία ως βίωμα. Πώς τα διάφορα ιστορικά γεγονότα συνδέονται με τους απλούς ανθρώπους, πώς βιώνονται από αυτούς , τι αντίκτυπο έχουν στη ζωή τους και στις μεταξύ τους σχέσεις. Να συνειδητοποιήσουν την λογοτεχνία ως ιστορική εμπειρία των ανθρώπων μεταπλασμένη. Να κατανοήσουν ,ότι όλα αυτά που παρουσιάζονται ψυχρά στα βιβλία της ιστορίας στο σχολείο, αποτελούν βιωματικές καταστάσεις ανθρώπων. Να μάθουν τα παιδιά ότι η ιστορία όπως παρουσιάζεται στα βιβλία και τις πηγές δεν είναι ολόκληρη αλλά μας βοηθά να γνωρίσουμε καλύτερα τα ιστορικά γεγονότα μιας εποχής, η ανάγνωση λογοτεχνικών βιβλίων που αναφέρονται σ’ αυτήν π. χ. στο βιβλίο της Α. Ζέη «Ο μεγάλος περίπατος του Πέτρου», μας παρουσιάζεται η γερμανική κατοχή στην Αθήνα, η πείνα, η εξαθλίωση, στη συνέχεια οι πρώτες αντιστασιακές ομάδες και μετέπειτα η οργανωμένη Αντίσταση κατά των Γερμανών κατακτητών που επισφραγίζεται με τη λήξη του πολέμου μέσα από την προσωπική ιστορία του κεντρικού ήρωα του μικρού Πέτρου και του οικογενειακού και κοινωνικού του περίγυρου.
2. Να κατανοήσουν τη διαφορά του ιστορικού λόγου από το λογοτεχνικό. Να συνειδητοποιήσουν ότι ο ιστορικός έχει ένα λόγο που σφραγίζεται από μια υποτιθέμενη αντικειμενικότητα και παντογνωσία ενώ ο λογοτέχνης παρουσιάζει μια πτυχή της πραγματικότητας, μας δίνει απλά την αίσθηση της βιωμένης εμπειρίας.
3. Να προσεγγίσουν την έννοια του ιστορικού μυθιστορήματος αυτού του συγκεκριμένου λογοτεχνικού είδους, σιγά- σιγά προς το τέλος της ενασχόλησής τους και αφού έχουν διαβάσει ιστορικά μυθιστορήματα να αναγνωρίσουν κοινά χαρακτηριστικά ανάμεσά τους.
4. Να κατανοήσουν ότι πολλές φορές ιδιαίτερα στις παλαιότερες εποχές χρησιμοποιήθηκε το συγκεκριμένο λογοτεχνικό είδος για ιδεολογικοποίηση και φρονηματισμό. Να κατανοήσουν την ιδεολογική χρήση της λογοτεχνίας. Να καταλάβουν πως ένας λογοτέχνης μπορεί να θέσει το κείμενό του προς ιδεολογική χρήση και προπαγάνδα π. χ. στα βιβλία της Π. Δέλτα «για την πατρίδα» και «Τον καιρό του Βουλγαροκτόνου», προβάλλονται έντονα η απεριόριστη αγάπη για την πατρίδα, η θυσία στο καθήκον, το μίσος για τους όποιους εχθρούς που επιβουλεύονται την πατρίδα, τα εθνικά οράματα, ο άκρατος πατριωτισμός, το ανυπέρβλητο ελληνικό ήθος. Βέβαια σημαντικό είναι να συνειδητοποιήσουν οι μαθητές μας ότι ένας συγγραφέας κρίνεται μέσα στην εποχή του και όχι με κριτήρια σημερινά, που και αυτά είναι μεταβλητά. Να προσπαθούν να τοποθετούν το συγγραφέα στο σωστό ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο κινήθηκε και δημιούργησε.
5. Να αναγνωρίσουν την ιστορικότητα ως οπτική του παρελθόντος και του παρόντος. Να βλέπουν τα πράγματα στην ιστορική τους διάσταση και να θέτουν βασικά ερωτηματικά όπως ποια η αιτία που τα προκάλεσε, επιτεύχθηκαν ή όχι οι στόχοι, πόσο άλλαξε η ζωή των ανθρώπων τόσο στο παρελθόν όσο και στο παρόν.
6. Να προσεγγίσουν την έννοια του ιστορικού μυθιστορήματος, αυτού του συγκεκριμένου λογοτεχνικού είδους σιγά-σιγά προς το τέλος της ενασχόλησής τους και αφού έχουν διαβάσει ιστορικά μυθιστορήματα να αναγνωρίσουν κοινά χαρακτηριστικά ανάμεσά τους.

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ
1.Οι μαθητές μας να είναι ικανοί να καταγράψουν τα στοιχεία του ιστορικού πλαισίου του μυθιστορήματος που έχουν διαβάσει. Την εποχή, τα γεγονότα που έλαβαν χώρα τη συγκεκριμένη εποχή, τον τόπο και τους χώρους που διαδραματίστηκαν τα ιστορικά γεγονότα, τα ιστορικά πρόσωπα που παρουσιάζονται ή απλά αναφέρονται στο βιβλίο.
2. Να ανιχνεύσουν τη μυθοπλαστική επέμβαση του συγγραφέα. Να ερευνούν τα ιστορικά στοιχεία μέσα στο μυθιστόρημα και να ξεχωρίζουν τα μυθοπλαστικά. Να βρίσκουν τη συγκεκριμένη μυθοπλασία του συγγραφέα π. χ. πρόσωπα μη ιστορικά, γεγονότα, στοιχεία της πλοκής, τόπους, χώρους που κατασκευάζει ο συγγραφέας και δε γνωρίζουμε από την ιστορία. Έτσι να μη θεωρούν ως αληθινό τη δημιουργική φαντασία του συγγραφέα που ντύνει το ιστορικό πλαίσιο του μυθιστορήματος.
3. Οι μαθητές πριν διαβάσουν το βιβλίο έχουν μια συγκεκριμένη ιδέα για την ιστορική εποχή και τα ιστορικά γεγονότα στα οποία αναφέρεται. Αφού διαβάσουν το μυθιστόρημα θέτουν ερωτήματα του τύπου: Άλλαξε η αντίληψη που είχα για τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο; Τα συναισθήματα που είχα για τα ιστορικά γεγονότα και πρόσωπα; Να είναι ικανοί οι μαθητές να δώσουν τις δικές τους απαντήσεις και να διαμορφώσουν την προσωπική τους ανταπόκριση στο θέμα μέσα από τις διάφορες οπτικές γωνίες προσέγγισης των ιστορικών γεγονότων από τους συγγραφείς των βιβλίων. Π.χ. διαβάζοντας τα μυθιστορήματα που αναφέρονται στο Β Παγκόσμιο Πόλεμο «ο μεγάλος περίπατος του Πέτρου», «Το διπλό ταξίδι», «Οι πήλινες μούσες», «Το σύνθημα τα 40 κόσκινα», τα παιδιά έρχονται σε επαφή με διάφορες οπτικές γωνίες των συγγραφέων που δηλώνουν και την ιδεολογική τους στάση σε σχέση με την κήρυξη του πολέμου, τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής, τις ταλαιπωρίες και τις θυσίες του λαού, την Αντίσταση, την απελευθέρωση, τα μετέπειτα χρόνια και έτσι γνωρίζουν την πραγματικότητα από τις διάφορες όψεις της και οδηγούνται στην εξαγωγή του δικού τους νοήματος.
4. Να ανιχνεύουν την ιστορικότητα της καθημερινής ζωής και των αισθημάτων τους. Πώς τα ιστορικά συμβάντα επηρεάζουν τις συνθήκες της ζωής τους, τις σχέσεις τους με τους άλλους, τις αντιλήψεις τους στο παρόν π. χ. κύμα των αλλοδαπών στην πατρίδα μας, η οικονομική και νομισματική ένωση στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ένωσης κ. α.
5. Να συγκρίνουν ένα απόσπασμα από ένα ιστορικό μυθιστόρημα με ένα ιστορικό βιβλίο που να αναφέρονται στο ίδιο ιστορικό γεγονός και να διακρίνουν τον διαφορετικό τόνο, το διαφορετικό ύφος και γενικότερα τον διαφορετικό τρόπο προσέγγισης από τον συγγραφέα και τον ιστορικό του συγκεκριμένου ιστορικού γεγονότος ή ιστορικής περιόδου.
6. Να συγκρίνουν τα ιστορικά μυθιστορήματα που έχουν διαβάσει και να ανακαλύψουν κοινά χαρακτηριστικά, όπως ότι οι χαρακτήρες τα γεγονότα και η εξέλιξη τοποθετούνται στο παρελθόν, ότι ο συγγραφέας προσπαθεί έχοντας υπόψη του τα ιστορικά δεδομένα να μας μεταδώσει την ιδιαίτερη φυσιογνωμία μιας εποχής.

ΜΕΘΟΔΟΣ
Τα ιστορικά μυθιστορήματα που απευθύνονται σε παιδιά έχουν κατά κανόνα στόχο να τονώσουν την εθνική συνείδηση και ταυτόχρονα να κάνουν τον νεαρό αναγνώστη να βρει, να γνωρίσει τις ρίζες του. Ωστόσο περικλείουν συχνά τον κίνδυνο, ιδιαίτερα όταν αναφέρονται στις ταραγμένες εποχές κάθε έθνους, να καλλιεργήσουν τον σοβινισμό και τη φιλοπόλεμη νοοτροπία. Γι’ αυτό έχει πολύ μεγάλη σημασία ο τρόπος γραφής τους που φυσικά εξαρτάται από την ικανότητα, την ευαισθησία και κυρίως τους προβληματισμούς του συγγραφέα, αλλά και ο τρόπος που εμείς θα επιλέξουμε για να τα διδάξουμε. Μπορούμε π. χ. να εξάρουμε τον αναμφισβήτητο ηρωισμό και τα προσόντα των Ελλήνων χωρίς να παραγνωρίζουμε και να μειώνουμε τις ικανότητες άλλων λαών. Και προπάντων τα μηνύματα να ανταποκρίνονται στο πανανθρώπινο αίτημα της ειρήνης και της συναδέλφωσης των λαών ενώ εκτός από τα πρότυπα που βρίσκει το παιδί στους ήρωες πολεμιστές, πρότυπα μπορούν να βρεθούν και στην ειρηνική ζωή, στους καθημερινούς αγώνες των απλών ανθρώπων.
Το ιστορικό μυθιστόρημα στην παιδική λογοτεχνία είναι γεγονός ότι πάντα εκτελεί μια ηθική και διδακτική λειτουργία, ειδικά μέσω της ικανότητας του να μετατρέπει γεγονότα τα οποία εμφανίζονται να είναι ιστορικές ιδιαιτερότητες, σε παγκοσμιότητες της ανθρώπινης εμπειρίας. Σε πολλά η ιστορία κινείται συνήθως γύρω από τη σύγκρουση των δυνάμεων του καλού και του κακού που επικρατεί προσωρινά, ενώ η τελική νίκη του καλού είναι αναπόφευκτη, διαμέσου επίλεκτων ατόμων. Όμως με την προσωποποίηση και την ηθικοποίηση ιστορικών θεμάτων, καλύπτονται τα πραγματικά αίτια και κίνητρα καταστάσεων και ενεργειών, με συνέπεια τη λαθεμένη ερμηνεία των ιστορικών γεγονότων και τη συναγωγή ανάλογων συμπερασμάτων με διδακτική σημασία. Δεν μπορούμε λοιπόν να χρησιμοποιούμε τα ιστορικά μυθιστορήματα σαν βιβλία γνώσεων.
Επίσης επειδή το ιστορικό θέμα είναι γενικά απομακρυσμένο από το παρόν και άγνωστο στον αναγνώστη και διαφοροποιείται από τις εμπειρίες του άμεσου περιβάλλοντος, η κατανόηση του θέματός του ως συνόλου απαιτεί πολλές διαδικασίες σκέψης και ιστορικό προβληματισμό. Για να ανταποκριθεί ο αναγνώστης στις απαιτήσεις αυτές, πρέπει να έχει τις ανάλογες νοητικές ικανότητες(για υπέρβαση της άμεσης εμπειρίας, αφαίρεση, συναγωγή συμπερασμάτων) και οι οποίες αρχίζουν να διαμορφώνονται με την έναρξη της εφηβείας. Όσον αφορά τα πρότυπα που προβάλλονται προς μίμηση, έχει σημασία ο τρόπος που θα ενθαρρύνουμε τους μαθητές μας να αναπτύξουν κριτική σκέψη, να ξεχωρίζουν τις δημιουργικές μορφές συμπεριφοράς, να συνειδητοποιούν τα προβλήματα, να αναπλάθουν αυτοδύναμα όλα όσα έχουν αφομοιώσει. Θετικές ή αρνητικές συνέπειες από την πραγμάτευση ενός ιστορικού θέματος στα ιστορικά μυθιστορήματα συναρτώνται συνήθως με τη σκοπιά του παρόντος, από την οποία ο συγγραφέας αντιμετωπίζει το παρελθόν. Πολλές φορές η αντιμετώπιση του παρόντος από σύγχρονες θέσεις, είναι δυνατό να οδηγήσει στην υπαγωγή της μιας χρονικής διάστασης στην άλλη, στην απάλειψη των βασικών τους διαφορών, στη χρησιμοποίηση του παρελθόντος και στην αναίρεση της ιστορικότητάς του, κυρίως όταν ξεκινά κανείς από θέσεις για πάντα όμοιες βασικές καταστάσεις και από επιλογές που απορρέουν από την υποκειμενική του ιδεολογία. Θέλουμε να συνειδητοποιήσουν οι μαθητές μας, ότι οι συγγραφείς μέσα από τα μυθιστορήματά τους εκφράζουν την προσωπική τους άποψη, βλέπουν με διαφορετική ματιά το ίδιο θέμα, επιλέγουν για το τι θα μιλήσουν και το τι θα αποκρύψουν, προσλαμβάνουν με διαφορετικό τρόπο τα ιστορικά συμβάντα. Έτσι η αλήθεια του συγγραφέα δεν είναι αδιαμφισβήτητη, είναι απλά μια όψη της πραγματικότητας και οι μαθητές δεν πρέπει να πέσουν στην παγίδα της αληθοφάνειας. ‘Έμφαση θα δώσουμε στην πολυφωνία των κειμένων μέσα από την οποία οι μαθητές μας θα διερευνήσουν τα ιστορικά γεγονότα και τις συνέπειες που έχουν στις ζωές των ανθρώπων και μέσα από τον πλούτο των ιδεών, των στάσεων, των συμπεριφορών θα διαμορφώσουν την υποκειμενικότητά τους (π.χ. στα ιστορικά μυθιστορήματα που αναφέρονται στην επανάσταση του 21 «Λουκής Λάρας» του Βικέλα και «Σουλιώτες» του Περάνθη, στο μεν πρώτο διαπιστώνεται η έλλειψη ηρωικής έξαρσης του ήρωα, η ηττοπάθεια και η φοβία περιγράφονται ρεαλιστικά και αιτιολογούνται. Αντίθετα στους Σουλιώτες εξαίρεται ο ηρωισμός και η αυτοθυσία, οι συνεχείς αγώνες).
Καλό είναι τα θέματα των ιστορικών μυθιστορημάτων να επιλέγονται σε σχέση με τις αντίστοιχες διδακτικές ενότητες της ιστορίας που διδάσκονται σε κάθε τάξη, έτσι ώστε τα θέματα να είναι πιο οικεία στους μαθητές και να γίνονται συγκρίσεις και έρευνες.

ΕΝΝΟΙΕΣ

Οι έννοιες που επιδιώκεται να γίνουν κατανοητές και να αποσαφηνιστούν από τα παιδιά διαισθητικά μέσα από τα κείμενα είναι: ιστορία, ιστορικότητα, εξέλιξη, διαχρονία, ιστορικός λόγος, λογοτεχνικός λόγος, αιτιώδεις σχέσεις γεγονότων.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

1. Ανίχνευση ιστορικών γεγονότων.
Οι μαθητές συλλέγουν υλικό για την ιστορική εποχή στην οποία αναφέρεται το μυθιστόρημα που έχουν διαβάσει, π.χ. το μυθιστόρημα «Καβάλα σε δύο φεγγάρια» της Σ.Βογιατζόγλου. Συγκεντρώνουν πληροφορίες από εγκυκλοπαίδειες, ιστοριογραφίες, αποκόμματα εφημερίδων της εποχής που αναφέρονται στην κατοχική Θες/νίκη, μνήμες και μαρτυρίες ανθρώπων που βίωσαν τα γεγονότα, φωτογραφικό υλικό από σκηνές εκτελέσεων κ.α. Τέλος κάνουν μια εκδήλωση στην τάξη ετοιμάζοντας προσκλήσεις, αφίσες και επιλέγοντας και κατάλληλη μουσική.
2. Καταγραφή τόσο του ιστορικού πλαισίου όσο και των μυθοπλαστικών στοιχείων του μυθιστορήματος.
Οι μαθητές καταγράφουν ιστορικά γεγονότα, τόπους, χώρους που γνωρίζουν από την Ιστορία, αλλά και γεγονότα που έχει κατασκευάσει η δημιουργική φαντασία του συγγραφέα π.χ. «Στο μεγάλο περίπατο του Πέτρου» το ιστορικό πλαίσιο που ερευνούν και καταγράφουν είναι η κήρυξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου, η είσοδος των Γερμανών στην Αθήνα στις 27 Απριλίου 1941, η πείνα, η υποστολή της Γερμανικής σημαίας κ.α. Τα μυθοπλαστικά στοιχεία που θα καταγράψουν είναι διάφορα πρόσωπα όπως ο Πέτρος, η οικογένεια, ο φίλος του ο Σωτήρης, το σπίτι τους, το σχολείο, διάφορα γεγονότα, όπως η συνάντηση με τον τρελό με τις πυζάμες, η δολοφονία της Δροσούλας, οι διάλογοι μέσα στο σπίτι κ.λ.π.
3.Ζητάμε από τους μαθητές να συγκρίνουν το ιστορικό κείμενο από το βιβλίο της Ιστορίας τους που αναφέρεται στη συγκεκριμένη ιστορική εποχή στην οποία αναφέρεται και το μυθιστόρημα. Αρχικά διαβάζουν το κείμενο και γράφουν στο τετράδιο τους τη γνώμη που έχουν σχηματίσει τόσο για τα γεγονότα που διάβασαν όσο και για τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται από τον ιστορικό. Στη συνέχεια διαβάζουν το μυθιστόρημα και κάνουν την ίδια εργασία. Συγκρίνουν μέσα από τα γραπτά τους τα δύο είδη κειμένων και βγάζουν τα συμπεράσματά τους σε σχέση με το ύφος των κειμένων, την προσέγγιση του θέματος και την παρουσίαση του ιστορικού υλικού, τόσο από τον ιστορικό όσο και από τον συγγραφέα. Π.χ. Συγκρίνουν τα κείμενα «ο αγώνας για τη Μακεδονία» από το βιβλίο της Ιστορίας της ΣΤ τάξης και το ιστορικό μυθιστόρημα «θάρρος στη μαύρη νύχτα» της Ν.Σακκά-Νικολακοπούλου.
4.Ζητάμε από τα παιδιά να συγκεντρώσουν πληροφορίες από συγγενικά πρόσωπα που έζησαν κάποιο συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός. Ακολουθώντας το παράδειγμα του μικρού ήρωα στο μυθιστόρημα «οι πήλινες μούσες»(που ζητάει πληροφορίες από τη γιαγιά και τη μητέρα του για το πώς θυμούνται τα γεγονότα της εποχής της Κατοχής) α) Να φέρουν στην τάξη τις πληροφορίες τους να τις ανακοινώσουν, να βρουν τα στοιχεία ή διαφορές των μαρτυριών και να τα συγκρίνουν, για να διαπιστώσουν ότι τα ιστορικά γεγονότα επηρεάζουν τη ζωή των απλών ανθρώπων με διαφορετικό τρόπο. Β) Ο καθένας με το υλικό πού έχει συγκεντρώσει να γράψει ένα μικρό αφήγημα με δικά του μυθοπλαστικά στοιχεία.
5.Προτείνουμες στους μαθητές να κρατούν προσωπικό ημερολόγιο καταγράφοντας τα ιστορικά γεγονότα της εποχής τους, κάτι που ακούν στο ραδιόφωνο, τηλεόραση, διαβάζουν από εφημερίδες και περιοδικά και τους φαίνεται σημαντικό και έχει αντίκτυπο στη ζωή τους και θα μπορούσε μελλοντικά να εμπνεύσει ένα λογοτέχνη για τη συγγραφή ενός ιστορικού μυθιστορήματος. Ανιχνεύουν έτσι την ιστορικότητα της καθημερινής τους ζωής και συνειδητοποιούν τα ιστορικά συμβάντα που επηρεάζουν τις αντιλήψεις τους και τη ζωή τους στο παρόν.
6.Χαρτογράφηση των τόπων και των χώρων μέσα στους οποίους εκτυλίσσεται το μυθιστόρημα. Το κείμενο έτσι γίνεται συγκεκριμένο, οπτικοποιείται. Αναπαράσταση καθημερινών υλικών στοιχείων της εποχής, ενδυμασία, φαγητό, σπίτια, σκηνές της καθημερινής ζωής. Οι μαθητές μας με διάφορες εικαστικές δραστηριότητες, όπως ζωγραφιές, κολαζ, χάρτες, κατασκευές αναπαριστούν τα παραπάνω: π. χ. στο βιβλίο του Α.
Τερζάκη «Πριγκηπέσα Ιζαμπώ» σκιτσάρουν μια σκηνή από τη βεγγέρα των Βιλιάνων ή ζωγραφίζουν τα κοστούμια των ιπποτών, των καθημερινών ανθρώπων κ. α.
7.Οι τέσσερις ιστορίες του μυθιστορήματος «Το χαμόγελο της Εκάτης» συμβαίνουν στον ίδιο χώρο στη Σάμο. Οι μαθητές μπορούν να εργαστούν σε ομάδες, να εξετάσουν και να καταγράψουν: α) την εξέλιξη του χώρου (σκηνικού) β) την εξέλιξη στις συνήθειες διατροφής και ενδυμασίας γ) την εξέλιξη στις θρησκευτικές συνήθειες δ) την αλλαγή του γλωσσικού ιδιώματος. Συνειδητοποιούν έτσι την εξέλιξη των στοιχείων πολιτισμού με την πάροδο του χρόνου.
8. καλούμε τους μαθητές να μελετήσουν το γλωσσικό ιδίωμα των ηρώων. Να εντοπίσουν τυχόν λέξεις και φράσεις που αναφέρονται στη διάλεκτο των ηρώων κάποιας εποχής. Π. Χ. στο έργο του Σ. Δούκα «Ιστορία ενός αιχμαλώτου» που αναφέρεται στη Μικρασιατική καταστροφή συναντούμε τις λέξεις λεφούσι, μπουλούκια κ.α.
9.Να αλλάξουν ένα ιστορικό γεγονός και να κάνουν υποθέσεις για τη διαφορετική εξέλιξη του μύθου. Π. χ. στο μυθιστόρημα της Ρ. Γαλανάκη «Ο βίος του Ισμαήλ πασά» ποια θα ήταν η εξέλιξη του μύθου αν δεν αιχμαλωτίζονταν μικρός από τους Τούρκους;
10. Ταξίδι στο παρελθόν. Αξιοποιεί τόσο τη γνώση των ιστορικών στοιχείων από τους μαθητές όσο και τη δημιουργική τους φαντασία. Να ταξιδέψουν π. χ. στην αρχαία Αθήνα και να είναι παρόντες στο ιστορικό γεγονός που αναφέρεται στο βιβλίο του Α. Βλάχου «Ο κύριός μου ο Αλκιβιάδης». Στη συνέχεια παρουσιάζουν τα γεγονότα, κάνουν ρεπορταζ , παίρνουν συνεντεύξεις από τους ήρωες, γράφουν ένα άρθρο στην εφημερίδα. Π. χ. παίρνουν συνέντευξη από τον Περικλή ή το Σωκράτη, καταγράφουν μια μέρα στην αγορά, στα δικαστήρια, τις συζητήσεις στην Εκκλησία του Δήμου κ.α
11. Να τοποθετηθούν για τα κοινωνικά ζητήματα που θέτει ένα ιστορικό μυθιστόρημα και να κάνουν συγκρίσεις με σύγχρονα π.χ. από τη μυθιστορηματική βιογραφία «Σωκράτης» του Ζαροκώστα να βρουν τα σημεία που αναφέρονται στη θέση της γυναίκας στην αρχαία Αθήνα, στο ρόλο της Ασπασίας και να κάνουν συγκρίσεις με το ρόλο της σημερινής γυναίκας.
12. Δραματοποιείται το κείμενο από τους μαθητές. Από το αφηγηματικό περνάμε στο δραματικό κείμενο. Μπορεί να γίνει δραματοποίηση των διαλογικών μερών του κειμένου, οι μαθητές να ταυτιστούν με τους ήρωες και να αντιπαρατεθούν για να υποστηρίξουν τις θέσεις τους και τα επιχειρήματά τους ο καθένας από τη σκοπιά του. Π. χ. στο μυθιστόρημα «Αγις» να αναλάβουν τους ρόλους του Άγι, του Αγησίλαου, του Λεωνίδα και να υποστηρίξουν με επιχειρήματα τη στάση και την ιδεολογία του κάθε ήρωα.
13. Αλλαγή αφηγητή. Ζητάμε από τους μαθητές να αλλάξουν τον αφηγητή του μυθιστορήματος π.χ. κάποια αποσπάσματα από τα «Ματωμένα χώματα» της Δ. Σωτηρίου με θέμα τα γεγονότα του μικρασιατικού πολέμου να τα αφηγηθούν από τη σκοπιά των Τούρκων.
14. Καλούνται οι μαθητές να εικονογραφήσουν με μαρκαδόρους, λαδοπαστέλ, τέμπερες, με την τεχνική του κολάζ κάποιους ήρωες, κάποιες σημαντικές σκηνές κ. α. Μπορούν να φτιάξουν ένα έντυπο όπου το μυθιστόρημα πλέον δεν θα εκφράζεται με λόγια αλλά με εικόνες. Να φτιάξουν το εξώφυλλο και το οπισθόφυλλο και να διανθίσουν τις εσωτερικές σελίδες με τις παραπάνω δημιουργίες τους. Έτσι από το αφηγηματικό κείμενο να περάσουν στην πηγαία εικαστική έκφραση.
ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ
Μέσα από τις εργασίες και δραστηριότητες των μαθητών μας ελέγχουμε κατά πόσο επιτεύχθηκαν οι γνωστικοί στόχοι και καλλιεργήθηκαν οι δεξιότητες που επιδιώξαμε εξαρχής.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΩΝ
ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ
Στη χώρα των μαμμούθ Κίρα Σίνου Κέδρος
ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ
1. Ιστορίες του παππού Αριστοφάνη
2. Άγις λ. Μαυροκεφάλου , Κέδρος
3. Η λευτεριά μιας πολιτείας, Ν. Τζώρτζογλου, Εστία
4. Ο κύριός μου ο Αλκιβιάδης, Α. Βλάχου

ΡΩΜΑΪΚΑ – ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ
1. Η φωτιά που δεν σβήνει, Χ. Σακελλαρίου, Καστανιώτης
2. Η Μαρούλα της Λήμνου, Μ. Λαμπαδαρίου- Πόθου, Κέδρος
3. Για την πατρίδα, Π. Δέλτα, Εστία
4. Στον καιρό του Βουλγαροκτόνου, Π. Δέλτα, Εστία
5. Η πριγκιπέσσα Ιζαμπώ, Α. Τερζάκης, Εστία

ΝΕΩΤΕΡΑ ΧΡΟΝΙΑ
ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ –ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821
1.Λουκής Λάρας, Δ. Βικέλας, Καστανιώτης
2.Σουλιώτες, Μ. Περάνθη
3.Μακρυγιάννης, Τ. Λάππας, Ατλαντίς
4. Ο κοτσάμπασης του καστρόπυργου, Μ. Καραγάτσης, Εστία
5.Ο βίος του Ισμαήλ πασά, Ρ. Γαλανάκη, Άγρα
6. Η καμπάνα της Αγ. Τριάδας, Θ. Πετσάλη-Διομήδη
7. Μεγάλα χρόνια, Γ. Βλαχογιάννης, Εστία

ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΣ ΑΓΩΝΑΣ- ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ

1.Θ’αρρος στη μαύρη νύχτα, Ν. Σακκά- Νικολακοπούλου, Λιβάνη
2.Στα μυστικά του βάλτου, Π. Δέλτα, Εστία
3.Το λέγαν ξάστερο, Α. Γκέρτσου-Σαρρή, Κέδρος

ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ
1. Παρρέσα, Ν. Σακκά- Νικολακοπούλου, Λιβάνη
2. 2.Ματωμένα χώματα, Δ. Σωτηρίου, Κέδρος
3. Σπίτι μου της Μικράς Ασίας, , Μ. Λαμπαδαρίου- Πόθου, Κέδρος
4. Ιστορία ενός αιχμαλώτου, Σ. Δούκα, Κέδρος
5. Γαλήνη, Η. Βενέζη

Β ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ, ΚΑΤΟΧΗ, ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ
1. Ο μεγάλος περίπατος του Πέτρου, Α. Ζέη, Κέδρος
2. Το διπλό ταξίδι, Λ. Ψαραύτη, Πατάκης
3. Οι πήλινες μούσες, Σ. Τσίρου, Κέδρος
4. Το σύνθημα «τα 40 κόσκινα», Σ. Ροδοπούλου
5. 6.Καβάλα σε δυο φεγγάρια, Σ. Βογιατζόγλου, Κέδρος

1. Το χαμόγελο της Εκάτης, , Λ. Ψαραύτη, Πατάκης

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1. Μ. Πάλλα: Για μια σύγχρονη διδασκαλία της ιστορίας, περ. Φιλόλογος, τ. 62. Χειμ.1990, σελ 270-278
2. Απ. Σαχίνη: Το Νεοελληνικό μυθιστόρημα, Εστία
3. Β. Αποστολίδου: Λαϊκή μνήμη και δομή της αίσθησης στην πεζογραφία για τον εμφύλιο: Από την καγκελόπορτα στην καταπάτηση, στο επιστημονικό συμπόσιο, Ιστορική πραγματικότητα και ελληνική πεζογραφία (1945-1995), Εταιρεία Σπουδών Νεοελ. Πολιτισμού και Λαϊκής Παιδείας.
4. Απ. Σαχίνη: το ιστορικό μυθιστόρημα, εκδ. Κωνσταντινίδη, Θεσσαλονίκη 1971
5. Ηρ. Καλλέργης: Γύρω από το ιστορικό μυθιστόρημα, Διαδρομές τ. 18, σελ. 87-95
6. Χρ. Βεληγιάννη: Ιστορία και ιστορικό μυθιστόρημα. Περ. Φιλόλογος τεύχη 39, 40
7. Γ. Γιαννόπουλος: σκοποί του μαθήματος της Ιστορίας. Ιστορική αίσθηση (αίσθηση ζωής) και μικρή ιστορία, στο ΠΕΦ, το μάθημα της Ιστορίας Προβλ. Μεθοδολογίας και διδακτικής, Σεμιν. 9. Σελ.40-66

Εκτός αν ορίζεται διαφορετικά, το περιεχόμενο αυτής της σελίδας διανέμεται σύμφωνα με την άδεια Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License